Class 10 Science || Lesson 14 || শক্তিৰ উৎসসমূহ

অধ্যায়-১৪: শক্তিৰ উৎসসমূহ (Sources of Energy)

১. শক্তিৰ সংৰক্ষণ আৰু ক্ষয় (Conservation and Dissipation of Energy)

• শক্তিৰ সংৰক্ষণ সূত্ৰ: যিকোনো ভৌতিক বা ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াত মুঠ শক্তি সংৰক্ষিত হৈ থাকে—শক্তিৰ সৃষ্টি বা বিনাশ সম্ভৱ নহয়, কেৱল এক ৰূপৰ পৰা আন এক ৰূপলৈ ৰূপান্তৰ হে হয়।
• শক্তিৰ সংকটৰ কাৰণ: ব্যৱহাৰযোগ্য শক্তি যেতিয়া কাৰ্য কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সেয়া কম ব্যৱহাৰোপযোগী শক্তিৰ ৰূপলৈ পৰিৱৰ্তিত হৈ পৰিৱেশত লীন হৈ যায়। সেয়েহে এই শক্তি পুনৰ পোনপটীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি।
• ৰূপান্তৰৰ উদাহৰণ:
  • স্থিতি শক্তিৰ পৰা শব্দ শক্তি: ওপৰৰ পৰা প্লেট এখন মাটিত পেলাই দিলে স্থিতি শক্তিৰ অধিকাংশ অংশই মাটিত পৰাৰ পিছত শব্দ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ হয়।
  • ৰাসায়নিক শক্তিৰ পৰা তাপ আৰু পোহৰ শক্তি: মমডাল জ্বলালে এক তাপমোচী (Exothermic) প্ৰক্ৰিয়াৰ মাধ্যমেৰে মমৰ ৰাসায়নিক শক্তি তাপ আৰু পোহৰ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
  • তাপৰ স্থানান্তৰ: 348\text{ K} (75^\circ\text{C}) উষ্ণতাৰ 100\text{ mL} পানী 298\text{ K} (25^\circ\text{C}) কোঠালিৰ উষ্ণতাত ৰাখিলে ই পৰিৱেশলৈ তাপ এৰি দি ঠাণ্ডা হয়; এই লীন হৈ যোৱা তাপ পুনৰ সহজে সংগ্ৰহ কৰিব নোৱাৰি।

২. শক্তিৰ ভাল উৎস আৰু আদৰ্শ ইন্ধনৰ গুণাগুণ (Characteristics of a Good Source of Energy / Fuel)

এটা শক্তিৰ ভাল উৎস বা উৎকৃষ্ট ইন্ধন বাছনি কৰোঁতে তলত দিয়া গুণসমূহ বিবেচনা কৰা হয়:

• উচ্চ কাৰ্যক্ষমতা: যিটোৱে প্ৰতি একক আয়তন বা ভৰৰ বিনিময়ত সৰহ পৰিমাণৰ কাৰ্য সম্পন্ন কৰে (অৰ্থাৎ অধিক তাপ উৎপন্ন কৰে)।
• সহজ লভ্যতা: যিটো বজাৰত বা পৰিৱেশত সহজেই উপলব্ধ।
• পৰিবহন আৰু সঞ্চয়ৰ সুবিধা: যিটোক এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিয়া আৰু নিৰাপদে সাঁচি ৰখা সহজসাধ্য।
• মিতব্যয়ী (বা সুলভ খৰচ): যিটো অৰ্থনৈতিকভাৱে সস্তা আৰু লাভজনক।
• পৰিবেশ-বান্ধৱ: যিটো জ্বলিলে কম ধোঁৱা আৰু কম ক্ষতিকাৰক উপজাত দ্ৰব্য উৎপন্ন হয়।

৩. পৃষ্ঠাত থকা মূল প্ৰশ্নাৱলী (In-Text Questions)

1. শক্তিৰ ভাল উৎস কি?
2. ভাল ইন্ধন কি?
3. যদি তুমি আহাৰ গৰম কৰিবলৈ যিকোনো শক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম, তেতিয়া কোনটো কৰিবা আৰু কিয়?

১৪.২ পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস (Conventional Sources of Energy)

১৪.২.১ জীৱাশ্মজাত ইন্ধন (Fossil Fuels)

• সংজ্ঞা ও প্ৰকাৰ: কয়লা আৰু পেট্ৰ'লিয়াম হৈছে অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস, যিবোৰ নিযুত নিযুত বছৰৰ আগতে সৃষ্টি হৈছিল।
• অসুবিধাসমূহ:
  • সীমিত ভাণ্ডাৰ: অতি দ্ৰুতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি থাকিলে এই সঞ্চয় অতি সোনকালে শেষ হৈ যাব।
  • এচিড বৰষুণ (Acid Rain): জীৱাশ্মজাত ইন্ধন দহনৰ ফলত কাৰ্বন, নাইট্ৰ'জেন আৰু চালফাৰৰ এচিডিক অক্সাইড নিৰ্গমন হয়, যিয়ে এচিড বৰষুণ সৃষ্টি কৰি জল আৰু স্থলসম্পদৰ ক্ষতি কৰে।
  • সেউজ গৃহ ক্ৰিয়া: দহনৰ ফলত নিৰ্গমন হোৱা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডে সেউজ গৃহ ক্ৰিয়া (Greenhouse\ effect) বৃদ্ধি কৰে।

১৪.২.২ তাপভিত্তিক শক্তি প্ৰকল্প (Thermal Power Plant)

• কাৰ্যপ্ৰণালী: এই প্ৰকল্পসমূহত প্রতিদিনে বৃহৎ পৰিমাণৰ জীৱাশ্মজাত ইন্ধন পুৰি পানী উতলাই বা্প উৎপন্ন কৰা হয়। এই বা্পেৰে টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।
• অৱস্থান: কয়লা বা পেট্ৰ'লিয়াম পৰিবহন কৰাতকৈ বিদ্যুৎ পৰিবহন অধিক সুবিধাজনক আৰু মিতব্যয়ী, সেয়েহে তাপবিদ্যুৎ প্ৰকল্পসমূহ প্ৰায়ে কয়লা খনি বা তেলৰ কুঁৱাৰ ওচৰত স্থাপন কৰা হয়।

১৪.২.৩ জলশক্তি প্ৰকল্প (Hydro Power Plant)

• কাৰ্যপ্ৰণালী: উচ্চতাত থকা পানীৰ স্থিতি শক্তিক অধোগামী জলপ্ৰবাহৰ জৰিয়তে টাৰ্বাইন ঘূৰাই বৈদ্যুতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।
• প্ৰধান বৈশিষ্ট্য: ই এক নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উৎস। ভাৰতবৰ্ষৰ মুঠ শক্তি চাহিদাৰ এক চতুৰ্থাংশ (1/4) জলশক্তি প্ৰকল্পৰ পৰা পূৰণ হয়।
• বৃহৎ নদীবান্ধৰ সমস্যাসমূহ:
  • এই বান্ধসমূহ কেৱল সীমিত সংখ্যক পাৰ্বত্য অঞ্চলতহে নিৰ্মাণ কৰিব পৰা যায়।
  • বৃহৎ পৰিসৰৰ খেতিমাটি আৰু জনবসতি অঞ্চল পানীত বুৰি যায়।
  • পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystem) বিনষ্ট হয়; পানীত ডুবা গছ-গছনি অবায়ুহীন অৱস্থাত পচি মিথেন (\text{CH}_4) গেছ নিৰ্গমন কৰে।
  • গৃহহীন লোকসকলৰ পুনৰসংস্থাপনৰ এক বৃহৎ সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়।

১৪.২.৪ পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসসমূহৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ

(ক) জীৱভৰ (Bio-Mass)

উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীজাত আৱৰ্জনাৰ পৰা পোৱা ইন্ধনক জীৱভৰ বোলা হয় (যেনে— খৰি, গোবৰ)।

• কাঠকয়লা (Charcoal): কম অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত কাঠ জ্বলালে ইয়াত থকা পানী আৰু উৰায়ী পদার্থসমূহ ওলাই যায় আৰু অৱশিষ্ট হিচাপে কাঠকয়লা ৰৈ যায়। ই ধোঁৱাবিহীনভাৱে জ্বলে আৰু ইয়াৰ তাপ উৎপাদন ক্ষমতা কাঠতকৈ বহু বেছি।
• জৈৱ-গেছ (Bio-gas / Gobar Gas):
  • প্ৰস্তুতি: অক্সিজেনৰ অনুপস্থিতিত অবায়ুক (Anaerobic) অনুজীৱই গোবৰ, শস্যৰ অৱশিষ্ট, শাক-পাচলিৰ পেলাব অংশ আৰু পুতিজলৰ অপঘটন ঘটাই জৈৱ-গেছ প্ৰস্তুত কৰে।
  • উপাদান: জৈৱ-গেছত প্ৰায় 75\% পৰ্যন্ত মিথেন (\text{CH}_4) গেছ থাকে। ইয়াৰ উপৰি কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, হাইড্ৰ'জেন আৰু হাইড্ৰ'জেন ছালফাইড উৎপন্ন হয়।
  • সুবিধাসমূহ:
    • ই ধোঁৱাহীনভাৱে জ্বলে আৰু দহনৰ পিছত কোনো ছাই অৱশিষ্ট নাথাকে।
    • তাপ উৎপাদন ক্ষমতা অতি বেছি।
    • অপঘটনৰ পিছত ওলোৱা অৱশিষ্ট পংকখিনি নাইট্ৰ'জেন আৰু ফছফৰাছযুক্ত উৎকৃষ্ট জৈৱ সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(খ) বায়ু শক্তি (Wind Energy)

বায়ুকলে বতাহৰ গতিশক্তিক যান্ত্ৰিক বা বৈদ্যুতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। বাণিজ্যিকভাৱে অধিক বিদ্যুৎ পাবলৈ বৃহৎ অঞ্চলজুৰি বহুতো বায়ুকুল একেলগে সংস্থাপিত কৰি বায়ু শক্তি পাম (Wind\ Energy\ Farm) গঢ়ি তোলা হয়।

• গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য:
  • ডেনমাৰ্কক "বতাহৰ দেশ" বুলি কোৱা হয়; দেশখনৰ মুঠ বিদ্যুৎ চাহিদাৰ ২৫% তকৈ বেছি বায়ুকুলৰ পৰা পোৱা যায়।
  • বায়ু শক্তি উৎপাদনত সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰত ভাৰতবৰ্ষৰ স্থান পঞ্চম।
  • ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ বায়ু শক্তি পাম তামিলনাডুৰ কন্যা কুমাৰীত অৱস্থিত (যিয়ে 380\text{ MW} বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰে)।
• সীমাৱদ্ধতাসমূহ (Limitations):
• টাৰ্বাইনৰ গতি অব্যাহত ৰাখিবলৈ বতাহৰ গতি কমেও 15\text{ km/h} তকৈ বেছি হ'ব লাগে।
• বতাহ নথকা সময়ৰ বাবে শক্তিৰ যোগান ধাৰাবাহিকভাৱে ৰাখিবলৈ সঞ্চায়ক কোষ (Storage\ Cell) বা বিকল্প ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন।
• প্ৰকল্প স্থাপনৰ বাবে মাটিৰ প্ৰয়োজন অতি বেছি— 1\text{ MW} জেনেৰেটৰৰ বাবে প্ৰায় 2\text{ hectare} মাটি লাগে।
• প্ৰাৰম্ভিক প্ৰতিষ্ঠা খৰচ অতি বেছি আৰু বৰষুণ, ৰ'দ, ধুমুহা আদি প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ মুখত পৰা বাবে উচ্চ মানৰ তদাৰক-ৰক্ষণাবেক্ষণৰ প্ৰয়োজন।

১৪.৩ বিকল্প বা অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস (Alternative or Non-Conventional Sources of Energy)

প্ৰযুক্তিবিদ্যার বিকাশ আৰু জীৱনশৈলী সলনি হোৱাৰ লগে লগে দিনক দিনে আমাৰ শক্তিৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছে। শক্তিৰ সঞ্চয় আৰু আহৰণৰ বাবে নতুন প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত বিকল্প উৎসৰ সন্ধান কৰা হৈছে।

১৪.৩.১ সৌৰ শক্তি (Solar Energy)

• সৌৰ ধ্ৰুৱক (Solar Constant): সূৰ্যৰ পৰা পৃথিৱীৰ গড় দূৰত্বত সৌৰ ৰশ্মিৰ লম্বভাৱে থকা বায়ুমণ্ডলৰ বহিঃভাগৰ প্ৰান্তত প্ৰতি একক ক্ষেত্রফলত আপতিত সৌৰ শক্তিক সৌৰ ধ্ৰুৱক বোলে। ইয়াৰ মান প্ৰায় 1.4\text{ kJ/s}\cdot\text{m}^2 বা 1.4\text{ kW/m}^2।
• উপলব্ধতা: মেঘমুক্ত দিনত ভাৰতত গড় হিচাপে দিনে 4\text{ ৰ পৰা } 7\text{ kWh/m}^2 পৰ্যন্ত সৌৰ শক্তি প্ৰাপ্ত হয়।
• সৌৰ সঁজুলি (Solar Cooker / Water Heater):
  • কৃষ্ণকায় (ক'লা) পৃষ্ঠই বগা বা প্ৰতিফলনকাৰী পৃষ্ঠতকৈ বেছি তাপ শোষণ কৰে।
  • কাঁচৰ পাত ব্যৱহাৰ কৰি সেউজ গৃহ ক্ৰিয়া (Greenhouse\ Effect) সৃষ্টিৰে তাপ আবদ্ধ কৰি ৰখা হয়।
• সৌৰ কোষ আৰু ফলক (Solar Cell and Panel):
  • এটা আদৰ্শ সৌৰ কোষে 0.5 - 1\text{ V} বিভৱান্তৰ আৰু 0.7\text{ W} বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰিব পাৰে।
  • বহুসংখ্যক সৌৰ কোষ একত্ৰিত কৰি সৌৰ কোষ ফলক (Solar Cell Panel) তৈয়াৰ কৰা হয়।
  • উপাদান: সৌৰ কোষ প্ৰস্তুত কৰাত ছিলিকন (\text{Si}) আৰু কোষসমূহ আন্তঃসংযোজিত কৰিবলৈ ৰূপ (\text{Ag}) ব্যৱহাৰ হয়।
  • ব্যৱহাৰ: কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ, মহাকাশ যান (Mars Orbiters), অনাতাঁৰ যোগাযোগ কেন্দ্ৰ, ট্ৰাফিস্ক চিগনেল, কেলকুলেটৰ আদিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
  • সীমাৱদ্ধতা: উচ্চমানৰ ছিলিকনৰ সৰবৰাহ সীমিত আৰু ৰূপ ব্যৱহাৰ হোৱাৰ বাবে সংস্থাপন ব্যয় বহু বেছি।

১৪.৩.২ সমুদ্রৰ পৰা প্ৰাপ্ত শক্তি (Energy from the Sea)

• জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তি (Tidal Energy): চন্দ্ৰৰ মহাকৰ্ষণিক টানৰ বাবে সাগৰৰ জলস্তৰ ওঠানমা কৰে। সাগৰৰ সংকীৰ্ণ প্ৰৱেশ পথত বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰা হয়।
• তৰংগ শক্তি (Wave Energy): সাগৰৰ পৃষ্ঠভাগত বলা প্ৰবল বতাহৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা তৰংগৰ গতিশক্তি ব্যৱহাৰ কৰি টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।
• মহাসামুদ্ৰিক তাপীয় শক্তি (Ocean Thermal Energy Conversion - OTEC):
  • সাগৰৰ পৃষ্ঠৰ গৰম পানী আৰু 2\text{ km} গভীৰতাৰ শীতল পানীৰ উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য কমেও 293\text{ K} (20^\circ\text{C}) হ'লে OTEC প্ৰকল্প কাৰ্যকৰী হয়।
  • পৃষ্ঠৰ গৰম পানীৰে এমনিয়াৰ দৰে উদ্বায়ী তৰল উতলাই ইয়াৰ বাষ্পৰে টাৰ্বাইন ঘূৰোৱা হয়।

১৪.৩.৩ ভূ-তাপীয় শক্তি (Geothermal Energy)

• ভূ-গৰ্ভৰ উষ্ণ অঞ্চলৰ (Hot spot) তপ্ত শিলাখণ্ডৰ সংস্পৰ্শলৈ পানী আহিলে বাষ্পীভূত হয়। এই বাষ্প পাইপেৰে আনি টাৰ্বাইন ঘূৰাই বিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰা হয়।
• গৰম পানী ভূ-পৃষ্ঠলৈ ওলাই আহিলে তাক গৰম পানীৰ উহ (Hot spring) বোলে।
• নিউজিলণ্ড আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত ভূ-তাপীয় শক্তিৰ বহুতো কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প আছে।

১৪.৩.৪ নিউক্লীয় শক্তি (Nuclear Energy)

• নিউক্লীয় বিযোজন (Nuclear Fission):
  • গধুৰ পৰমাণু (ইউৰেনিয়াম, প্লুটোনিয়াম, থৰিয়াম) ৰ নিউক্লিয়াছক কম শক্তিৰ নিউট্ৰনেৰে খুন্দা মাৰি পাতল নিউক্লিয়াছলৈ ভঙাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
  • ১ টা ইউৰেনিয়াম নিউক্লিয়াছৰ বিযোজনত কয়লাৰ ১ টা কাৰ্বন নিউক্লিয়াছ দহনতকৈ ১০ নিযুত (10^7) গুণ অধিক শক্তি নিৰ্গমন হয়।
• ভৰ-শক্তি সমতুল্যতা (Einstein's Mass-Energy Relation):
  • E = \Delta m \cdot c^2
  • য'ত c = 3 \times 10^8\text{ m/s} (শূন্যত পোহৰৰ দ্ৰুতি)।
  • 1\text{ eV} = 1.602 \times 10^{-19}\text{ J}।
  • 1\text{ u} (পাৰমাণৱিক ভৰ একক) \approx 931\text{ MeV} শক্তিৰ সমতুল্য।
• ভাৰতৰ প্ৰধান নিউক্লীয় শক্তি প্ৰকল্পসমূহ: তাৰাপুৰ (মহাৰাষ্ট্ৰ), ৰাণা প্ৰতাপ সাগৰ (ৰাজস্থান), কল্পকম (তামিলনাডু), নৰোৰা (উত্তৰ প্ৰদেশ), কাক্ৰাপাৰ (গুজৰাট), আৰু কাইগা (কৰ্ণাটক)। (ভাৰতৰ মুঠ বিদ্যুৎ উৎপাদন ক্ষমতাৰ প্ৰায় ৩% নিউক্লীয় প্ৰকল্পৰ পৰা পোৱা যায়)।
• বিপদ/অসুবিধা: তেজষ্ক্ৰিয় আৱৰ্জনা নিষ্কাসনৰ সমস্যা, পৰিবেশ প্ৰদূষণ তথা বিকিৰণৰ ভয়াবহ বিপদ, আৰু অত্যাধিক নিৰ্মাণ খৰচ।
• নিউক্লীয় সংযোজন (Nuclear Fusion):
• দুটা পাতল নিউক্লিয়াছ সংযোজিত হৈ এটা গধুৰ নিউক্লিয়াছ গঠন হোৱা ক্ৰিয়া।
• বিক্ৰিয়া: ^2\text{H} + ^2\text{H} \rightarrow ^3\text{He} + n
• সূৰ্য আৰু নক্ষত্ৰসমূহৰ শক্তিৰ মূল উৎস হৈছে এই নিউক্লীয় সংযোজন।
• হাইড্ৰ'জেন বোমা (Hydrogen Bomb): তাপ-নিউক্লীয় সংযোজন ক্ৰিয়াৰ ওপৰত আধাৰিত।

১৪.৪ পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ (Environmental Consequences)

• শক্তিৰ উৎস বাছনিৰ কাৰকসমূহ: শক্তিৰ উৎস এটা চয়ন কৰোঁতে তলৰ বিষয়সমূহ বিবেচনা কৰা হয়:
  • উৎসৰ পৰা শক্তি আহৰণৰ সহজলভ্যতা বা সূচলতা।
  • শক্তি আহৰণৰ আৰ্থিক লাভালাভ।
  • উপলব্ধ প্ৰযুক্তিৰ দক্ষতা।
  • উৎসটো ব্যৱহাৰৰ ফলত পৰিৱেশৰ ওপৰত পৰা সম্ভাব্য ক্ষয়-ক্ষতি।
• পৰিষ্কাৰ ইন্ধনৰ অৱধাৰণা: কোনো শক্তিৰ উৎস সম্পূৰ্ণভাৱে প্ৰদূষণমুক্ত হ'ব নোৱাৰে; কেৱল এটা উৎস আন এটাতকৈ অধিক পৰিষ্কাৰ (কম প্ৰদূষণকাৰী) হ'ব পাৰে।
  • উদাহৰণ: চি এন জি (CNG) জীৱাশ্মজাত ইন্ধনতকৈ অধিক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন।
  • সৌৰ কোষৰ প্ৰভাৱ: সৌৰ কোষৰ দৰে সঁজুলিৰ কাৰ্যপদ্ধতি প্ৰদূষণমুক্ত যদিও, এই সঁজুলিবোৰ প্ৰস্তুত কৰোঁতে পৰিৱেশৰ কিছু ক্ষতিসাধন হয়।

১৪.৫ শক্তিৰ উৎস এটা কিমান দিনলৈ টিকি থাকিব (How Long Will an Energy Source Last?)

উৎপাদন আৰু ক্ষয়ৰ হাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শক্তিৰ উৎসসমূহক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে:

• ক্ষয়িষ্ণু বা অনৱীকৰণযোগ্য উৎস (Non-renewable / Exhaustible Sources):
  • যিবোৰ শক্তিৰ উৎসৰ ভাণ্ডাৰ সীমিত আৰু ব্যৱহাৰৰ ফলত এটা সময়ত নিঃশেষ হৈ যাব, সেইবোৰক অনৱীকৰণযোগ্য উৎস বোলে।
  • উদাহৰণ: কয়লা আৰু পেট্ৰ'লিয়ামৰ দৰে জীৱাশ্মজাত ইন্ধন।
  • তথ্য: অনুমান অনুসৰি কয়লাৰ ভাণ্ডাৰসমূহ আজিৰ পৰা পৰৱৰ্তী প্ৰায় ২০০ বছৰহে বৰ্তি থাকিব।
• অক্ষয়িষ্ণু বা নবীকৰণযোগ্য উৎস (Renewable / Inexhaustible Sources):
  • যিবোৰ শক্তিৰ উৎস প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত অবিৰতভাৱে পুনৰ ভৰপূৰ হৈ থাকে আৰু আহৰণ প্ৰক্ৰিয়াত অৱক্ষয়ৰ হাৰ নগণ্য, সেইবোৰক নবীকৰণযোগ্য উৎস বোলে।
  • উদাহৰণ: সৌৰ শক্তি, বতাহ, বোৱতী পানী আৰু জীৱভৰ (যদি নিয়মিত গছ ৰোপণ কৰা হয়)।
  • তথ্য: সূৰ্যৰ সৌৰ শক্তিৰ বিকিৰণ প্ৰক্ৰিয়া পৰৱৰ্তী ৫ হাজাৰ নিযুত (বা ৫০০ নিযুত) বছৰলৈ অব্যাহত থাকিব।

প্ৰশ্নাৱলী (In-Text Questions)

1. শক্তিৰ উৎস এটা প্ৰদূষণমুক্ত হ'ব পাৰেনে? কিয় পাৰে বা কিয় নোৱাৰে?
2. ৰকেটৰ ইন্ধন হিচাপে হাইড্ৰ'জেন ব্যৱহাৰ হয়। তোমালোকে ইয়াক চি এন জি (CNG) তকৈ পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বুলি গণ্য কৰিবা নেকি? কিয় কৰিবা বা কিয় নকৰা?

সংলগ্ন আটাইকেইখন পৃষ্ঠাত থকা প্ৰশ্নাৱলীৰ উত্তৰসমূহ তলত ক্ৰমানুসাৰে আগবঢ়োৱা হ’ল:

পৃষ্ঠা ১৪.১ ৰ প্ৰশ্নাৱলী

১. শক্তিৰ ভাল উৎস কি?

উত্তৰ: শক্তিৰ ভাল উৎস হ'ল এনে এক উৎস, যিয়ে—

• প্ৰতি একক ভৰ বা আয়তনত সৰহ পৰিমাণৰ কাৰ্য কৰিব পাৰে (অৰ্থাৎ অধিক তাপ উৎপন্ন কৰে)।
• সহজে উপলব্ধ বা লাভ কৰিব পাৰি।
• সংৰক্ষণ আৰু পৰিবহন কৰাটো সহজসাধ্য।
• মিতব্যয়ী (সস্তা) আৰু পৰিৱেশ-বান্ধৱ হয়।

২. ভাল ইন্ধন কি?

উত্তৰ: যিটো ইন্ধনে—

• দহনৰ ফলত অধিক পৰিমাণৰ তাপ উৎপন্ন কৰে।
• জ্বলিলে অতি কম বা কোনোধৰণৰ ধোঁৱা আৰু ক্ষতিকাৰক গেছ নিৰ্গমন নকৰে।
• সহজে পোৱা যায়, সহজে কঢ়িয়াই নিব পৰা যায় আৰু ইয়াৰ মূল্য সুলভ।
• দহনৰ পিছত কোনো ছাই বা অৱশিষ্ট নাৰাখে।

৩. যদি তুমি আহাৰ গৰম কৰিবলৈ যিকোনো শক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সক্ষম, তেতিয়া কোনটো কৰিবা আৰু কিয়?

উত্তৰ: মই এল পি জি (LPG) বা বিদ্যুৎ শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিম।

• কাৰণ: ইয়াৰ দ্বাৰা সহজে আৰু ক্ষিপ্ৰতাৰে তাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি আহাৰ গৰম কৰিব পাৰি। ইয়াৰ পৰা ধোঁৱা উৎপন্ন নহয়, যাৰ ফলত পৰিৱেশ প্ৰদূষিত নহয় আৰু স্বাস্থ্যৰো কোনো ক্ষতি নহয়।

পৃষ্ঠা ১৪.২ ৰ প্ৰশ্নাৱলী

১. জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ অসুবিধা সমূহ কি কি?

উত্তৰ: জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ প্ৰধান অসুবিধাসমূহ হ'ল:

• অনৱীকৰণযোগ্য: ইয়াৰ ভাণ্ডাৰ সীমিত আৰু ব্যৱহাৰৰ ফলত অতি সোনকালে নিঃশেষ হৈ যাব।
• বায়ু প্ৰদূষণ: দহনৰ ফলত কাৰ্বন, নাইট্ৰ'জেন আৰু চালফাৰৰ এচিডিক অক্সাইড উৎপন্ন হৈ বায়ুমণ্ডল প্ৰদূষিত কৰে।
• এচিড বৰষুণ: এই এচিডিক অক্সাইডবোৰে এচিড বৰষুণ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে মাটি আৰু জলাশয়ৰ ক্ষতি কৰে।
• সেউজ গৃহ ক্ৰিয়া: নিৰ্গমন হোৱা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডে সেউজ গৃহ ক্ৰিয়া আৰু বিশ্ব উষ্ণায়ন বৃদ্ধি কৰে।

২. আমি শক্তিৰ বিকল্প উৎস বিচাৰো কিয়?

উত্তৰ: আমি শক্তিৰ বিকল্প উৎস বিচাৰাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ'ল:

• কয়লা আৰু পেট্ৰ'লিয়ামৰ দৰে জীৱাশ্মজাত ইন্ধনসমূহ অনৱীকৰণযোগ্য আৰু এয়া অতি সোনকালে শেষ হৈ যাব।
• ক্ৰমবৰ্ধমান জনসংখ্যা আৰু উদ্যোগীকৰণৰ বাবে শক্তিৰ চাহিদা দ্ৰুতভাৱে বৃদ্ধি পাইছে।
• জীৱাশ্মজাত ইন্ধন দহনৰ ফলত হোৱা বায়ু প্ৰদূষণ আৰু সেউজ গৃহ ক্ৰিয়াৰ পৰা পৰিৱেশক ৰক্ষা কৰিবলৈ পৰিষ্কাৰ বিকল্প শক্তিৰ প্ৰয়োজন।

৩. আমাৰ সুবিধাৰ বাবে বায়ু আৰু জল শক্তিৰ পৰম্পৰাগত ব্যৱহাৰৰ কি পৰিৱৰ্তন অনা হৈছে?

উত্তৰ:

• বায়ু শক্তি: পূৰ্বতে বায়ুকলেৰে কেৱল পানী তোলা বা শস্য পেষণৰ দৰে সৰু যান্ত্ৰিক কাম কৰা হৈছিল। বৰ্তমান আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত বৈদ্যুতিক জেনাৰেটৰ আৰু টাৰ্বাইন সংযোজন কৰি ‘বায়ু শক্তি পাম’ স্থাপনৰ জৰিয়তে বৃহৎ পৰিসৰত বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা হয়।
• জল শক্তি: আগতে বোৱতী পানীৰ গতিশক্তি পানীকল চলোৱাত ব্যৱহাৰ হৈছিল। বৰ্তমান নদীত বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি পানী জমা কৰি স্থিতি শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয় আৰু সেই পানী উচ্চতাৰ পৰা পেলাই টাৰ্বাইন ঘূৰাই জলবিদ্যুৎ উৎপন্ন কৰা হয়।

পৃষ্ঠা ১৪.৩ ৰ প্ৰশ্নাৱলী

১. কোন ধৰণৰ দাপোন— অৱতল, উত্তল নে সমতল সৌৰ কুকাৰত ব্যৱহাৰৰ বাবে উৎকৃষ্ট? কিয়?

উত্তৰ: সৌৰ কুকাৰত অৱতল দাপোন (Concave mirror) ব্যৱহাৰৰ বাবে উৎকৃষ্ট।

• কাৰণ: অৱতল দাপোনে তাৰ ওপৰত পৰা সমান্তৰাল সৌৰ ৰশ্মিসমূহক এটা নিৰ্দিষ্ট বিন্দু বা ফ'কাছত অভিসাৰী (কেন্দ্ৰীভূত) কৰায়, যাৰ ফলত সেই বিন্দুত উচ্চ উষ্ণতাৰ সৃষ্টি হয় আৰু আহাৰ সহজে সিজে।

২. মহাসমুদ্ৰৰ পৰা পাব পৰা শক্তিৰ সীমাবদ্ধতা কি কি?

উত্তৰ: মহাসমুদ্ৰৰ পৰা প্ৰাপ্ত শক্তিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ হ'ল:

• জোৱাৰ-ভাটা শক্তি: বান্ধ নিৰ্মাণ কৰিব পৰা উপযুক্ত সংকীৰ্ণ স্থান বিশ্বত অতি সীমিত।
• তৰংগ শক্তি: কেৱল যিবোৰ উপকূলত অতিকৈ প্ৰবল বতাহ আৰু শক্তিশালী তৰংগ থাকে, তাতহে ই ফলপ্ৰসূ হয়।
• OTEC শক্তি: মহাসামুদ্ৰিক তাপীয় শক্তি প্ৰকল্প কাৰ্যকৰী হ'বলৈ সাগৰৰ পৃষ্ঠৰ গৰম পানী আৰু 2\text{ km} গভীৰতাৰ পানীৰ উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য কমেও 20^\circ\text{C} (293\text{ K}) হ'ব লাগে।
• এই শক্তি আহৰণ কৰা সঁজুলিসমূহ সংস্থাপন কৰা অতি ব্যয়বহুল আৰু জটিল।

৩. ভূ-তাপীয় শক্তি কি?

উত্তৰ: ভূতাত্ত্বিক পৰিৱৰ্তনৰ ফলত ভূ-গৰ্ভৰ গভীৰতাত গঠন হোৱা তপ্ত শিলাখণ্ডৰ অঞ্চল (Hot spot) ৰ সংস্পৰ্শলৈ ভূ-গৰ্ভৰ পানী আহিলে বাষ্পীভূত হয়। এই বাষ্প পাইপেৰে আনি টাৰ্বাইন ঘূৰাই যি বিদ্যুৎ শক্তি উৎপাদন কৰা হয়, তাকে ভূ-তাপীয় শক্তি (Geothermal Energy) বোলে।

৪. নিউক্লীয় শক্তিৰ সুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰ: নিউক্লীয় শক্তিৰ সুবিধাসমূহ হ'ল:

• বিশাল শক্তি উৎপাদন: অতি কম পৰিমাণৰ নিউক্লীয় ইন্ধনৰ (যেনে ইউৰেনিয়াম) বিযোজন ঘটাই বিশাল পৰিমাণৰ শক্তি লাভ কৰিব পাৰি (১ টা ইউৰেনিয়াম নিউক্লিয়াছৰ বিযোজনত কয়লাৰ ১ টা কাৰ্বন দহনতকৈ ১০ নিযুত গুণ শক্তি উৎপন্ন হয়)।
• বায়ু প্ৰদূষণমুক্ত: ইয়াৰ দহন প্ৰক্ৰিয়াত কোনো কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড বা বিষাক্ত ধোঁৱা উৎপন্ন নহয়।
• কম ইন্ধনেৰে দীৰ্ঘদিন ধৰি নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে বিদ্যুৎ যোগান ধৰিব পাৰি।

পৃষ্ঠা ১৪.৪ ৰ প্ৰশ্নাৱলী

১. শক্তিৰ উৎস এটা প্ৰদূষণমুক্ত হব পাৰেনে? কিয় পাৰে বা কিয় নোৱাৰে?

উত্তৰ: প্ৰকৃতপক্ষে কোনো শক্তিৰ উৎসই সম্পূৰ্ণৰূপে (১০০%) প্ৰদূষণমুক্ত হ'ব নোৱাৰে।

• কাৰণ: যদিও সৌৰ কোষ বা বায়ুশক্তিৰ দৰে ব্যৱস্থাসমূহে কাৰ্য সম্পাদনাৰ সময়ত প্ৰদূষণ নকৰে, তথাপিও এই সঁজুলিসমূহ (সৌৰ ফলক, বায়ু টাৰ্বাইন আদি) নিৰ্মাণ, সংস্থাপন আৰু পাছত বিনষ্ট কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াত কিয়ৎ পৰিমাণে পৰিৱেশৰ ক্ষতি সাধন হয়।

২. ৰকেটৰ ইন্ধন হিচাপে হাইড্ৰ'জেন ব্যৱহাৰ হয়। তোমালোকে ইয়াক চি এন জি (CNG) তকৈ পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বুলি গণ্য কৰিবা নেকি? কিয় কৰিবা বা কিয় নকৰা?

উত্তৰ: হয়, হাইড্ৰ'জনক CNG তকৈ অধিক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন বুলি গণ্য কৰা হয়।

• কাৰণ: হাইড্ৰ'জেন দহন কৰিলে কেৱল পানীৰ বাষ্প (\text{H}_2\text{O}) উৎপন্ন হয়, যি সম্পূৰ্ণভাৱে অপকাৰী। আনহাতে, CNG দহন কৰিলে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (\text{CO}_2) নিৰ্গমন হয়, যিয়ে সেউজ গৃহ ক্ৰিয়া বৃদ্ধি কৰে।

পৃষ্ঠা ১৪.৫ ৰ প্ৰশ্নাৱলী

১. তুমি নবীকৰণযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰা শক্তিৰ দুটা উৎসৰ নাম লিখা। তোমাৰ পছন্দৰ কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ দুটা উৎস হ'ল: ১. সৌৰ শক্তি ২. বায়ু শক্তি

• কাৰণ: এই উৎসসমূহ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত প্ৰচুৰ পৰিমাণে উপলব্ধ আৰু ব্যৱহাৰৰ ফলত কেতিয়াও নিঃশেষ হৈ নাযায়। প্ৰাকৃতিক ক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে এইবোৰ অবিৰতভাৱে পুনৰ ভৰপূৰ হৈ থাকে।

২. তুমি ক্ষয়িষ্ণু বুলি বিবেচনা কৰা শক্তিৰ দুটা উৎসৰ নাম উল্লেখ কৰা। তোমাৰ পছন্দৰ কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: ক্ষয়িষ্ণু (অনৱীকৰণযোগ্য) শক্তিৰ দুটা উৎস হ'ল: ১. কয়লা ২. পেট্ৰ'লিয়াম

• কাৰণ: এই উৎসসমূহ ভূ-গৰ্ভত সীমিত পৰিমাণতহে সঞ্চিত হৈ আছে। প্ৰকৃতিৰ বুকুত এইবোৰ পুনৰ সৃষ্টি হ'বলৈ নিযুত নিযুত বছৰৰ প্ৰয়োজন হয়, সেয়েহে বৰ্তমানৰ বেগেৰে ব্যৱহাৰ কৰি থাকিলে ইয়াৰ ভাণ্ডাৰ অতি সোনকালে নিঃশেষ হৈ যাব।

অনুশীলনী (Exercises)

১. পানী গৰম কৰিবলৈ সৌৰ জল হিটাৰ এটা ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰা দিনটো হৈছে এটা —

(a) ৰৌদ্ৰোজ্জ্বল দিন (b) ডাৱৰীয়া দিন (c) গৰম দিন (d) বতাহে কোবোৱা দিন

উত্তৰ: (b) ডাৱৰীয়া দিন

২. তলৰ কোনটো জীৱ ভৰ শক্তিৰ উৎসৰ উদাহৰণ নহয়?

(a) খৰি (b) গোবৰ গেছ (c) নিউক্লীয় শক্তি (d) কয়লা

উত্তৰ: (c) নিউক্লীয় শক্তি

৩. আমি ব্যৱহাৰ কৰা শক্তিৰ সৰহ সংখ্যক উৎসৰ শক্তি হ'ল সঞ্চিত সৌৰশক্তি। তলৰ কোনটো সৌৰ শক্তি আধাৰিত নহয়?

(a) ভূ-তাপীয় শক্তি (b) বায়ু শক্তি (c) নিউক্লীয় শক্তি (d) জৈৱ উপাদান

উত্তৰ: (c) নিউক্লীয় শক্তি

৪. শক্তিৰ প্ৰত্যক্ষ উৎস হিসেবে জীৱাশ্মজাত ইন্ধন আৰু সৌৰশক্তিৰ তুলনা কৰা আৰু সিহঁতৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।

উত্তৰ:

বৈশিষ্ট্য	জীৱাশ্মজাত ইন্ধন	সৌৰশক্তি
প্ৰকাৰ	অনৱীকৰণযোগ্য আৰু ক্ষয়িষ্ণু।	নবীকৰণযোগ্য আৰু অক্ষয়িষ্ণু।
পৰিৱেশ প্ৰভাৱ	দহনৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ আৰু সেউজ গৃহ গেছ সৃষ্টি কৰে।	ব্যৱহাৰৰ সময়ত কোনোধৰণৰ প্ৰদূষণ সৃষ্টি নকৰে।
উপলব্ধতা	দিন-ৰাতি যিকোনো সময়তে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।	কেৱল দিনৰ ভাগত আৰু ৰৌদ্ৰোজ্জ্বল দিনতহে উপলব্ধ।
সঞ্চিত ভাণ্ডাৰ	ভূ-গৰ্ভত সীমিত পৰিমাণে জমা হৈ আছে।	প্ৰকৃতিৰ বুকুত অসীমিতভাৱে সংৰক্ষিত।

৫. শক্তিৰ উৎস হিসেবে জৈৱ উপাদান আৰু জলবিদ্যুতৰ তুলনা কৰা আৰু সিহঁতৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।

উত্তৰ:

বৈশিষ্ট্য	জৈৱ উপাদান (Biomass)	জলবিদ্যুৎ (Hydro-electricity)
উৎস	উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বৰ্জিত পদাৰ্থৰ পৰা উৎপন্ন হয়।	ওখ স্থানৰ পৰা বোৱতী পানীৰ স্থিতি শক্তিৰ পৰা প্ৰাপ্ত হয়।
প্ৰদূষণ	সৰাসৰি খৰি বা গোবৰ জ্বলালে ধোঁৱা আৰু প্ৰদূষণ হয়।	বিদ্যুৎ উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া সম্পূৰ্ণভাৱে প্ৰদূষণমুক্ত।
সংস্থাপন	সৰু পৰিসৰত (যেনে গোবৰ গেছ গোট) অতি সহজে স্থাপন কৰিব পাৰি।	ডাঙৰ নদী বান্ধ নিৰ্মাণৰ প্ৰয়োজন, যাৰ বাবে বিপুল ধন আৰু ভূ-খণ্ডৰ প্ৰয়োজন।
পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱ	পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ ওপৰত বিশেষ কু-প্ৰভাৱ নেপেলায়।	নদী বান্ধ নিৰ্মাণৰ ফলত জৈৱবৈচিত্ৰ্য নষ্ট হয় আৰু জনবসতি প্লাবিত হয়।

৬. তলত দিয়া উৎসসমূহৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰাৰ সীমাবদ্ধতা কি কি?

(a) বতাহ (b) তৰংগ (c) জোৱাৰ-ভাটা

উত্তৰ:

• (a) বতাহ (Wind):
  • কেৱল যিবোৰ অঞ্চলত বছৰৰ সৰহভাগ সময় বতাহৰ বেগ ধাৰাবাহিকভাৱে 15\text{ km/h} তকৈ অধিক হয়, তাতহে বায়ুকল স্থাপন কৰিব পাৰি।
  • বায়ুশক্তি পাম স্থাপনৰ বাবে বিশাল মাটিৰ প্ৰয়োজন।
  • আৰম্ভণিৰ সংস্থাপন আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ খৰচ বহুত বেছি।
• (b) তৰংগ (Waves):
  • কেৱল অতি প্ৰবল বতাহ থকা উপকূলীয় অঞ্চলতহে তৰংগ শক্তি আহৰণ কৰিব পাৰি।
  • বাণিজ্যিকভাৱে ইয়াৰ পৰা নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰাটো কঠিন আৰু ব্যয়বহুল।
• (c) জোৱাৰ-ভাটা (Tides):
  • সাগৰৰ জোৱাৰ আৰু ভাটাৰ সময়ত পানীৰ স্তৰৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
  • জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তি আহৰণৰ বাবে সাগৰৰ সংকীৰ্ণ মুখত বান্ধ নিৰ্মাণ কৰিব পৰা উপযোগী স্থান বিশ্বত অতি সীমিত।

৭. কি আধাৰত শক্তিৰ উৎসসমূহ— (a) নবীকৰণযোগ্য আৰু অনৱীকৰণযোগ্য, (b) ক্ষয়িষ্ণু আৰু অক্ষয়িষ্ণু বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰিবা? (a) আৰু (b) ত উল্লেখ কৰা বাছন (option) একেই নে?

উত্তৰ:

• (a) নবীকৰণযোগ্য আৰু অনৱীকৰণযোগ্য: প্ৰাকৃতিকভাৱে ইয়াৰ পুনৰুৎপাদন বা পুনৰ ভৰপূৰ হোৱাৰ হাৰ আৰু সময়ৰ আধাৰত শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়।
• (b) ক্ষয়িষ্ণু আৰু অক্ষয়িষ্ণু: ব্যৱহাৰৰ ফলত ইয়াৰ সঞ্চিত ভাণ্ডাৰ সমাপ্ত হৈ যোৱাৰ সম্ভাৱনাৰ আধাৰত শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়।

উত্তৰৰ দ্বিতীয় অংশ: হয়, (a) আৰু (b) ত উল্লেখ কৰা শ্ৰেণীবিভাজন দুটা কাৰ্যতঃ একেই। যিবোৰ উৎস নবীকৰণযোগ্য (যেনে: সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি), সেইবোৰ অক্ষয়িষ্ণু; আৰু যিবোৰ উৎস অনৱীকৰণযোগ্য (যেনে: কয়লা, পেট্ৰ'লিয়াম), সেইবোৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত নিঃশেষ হৈ যায় বাবে ক্ষয়িষ্ণু।

৮. এটা আদৰ্শ শক্তি উৎসৰ গুণসমূহ কি কি?

উত্তৰ: এটা আদৰ্শ শক্তি উৎসৰ প্ৰধান গুণসমূহ হ'ল: ১. প্ৰতি একক ভৰ বা আয়তনত অধিক পৰিমাণৰ কাৰ্য কৰিব পৰা ক্ষমতা (অৰ্থাৎ অধিক তাপীয় দক্ষতা)। ২. সহজে আৰু সস্তা দামত উপলব্ধ হোৱাটো। ৩. সংৰক্ষণ আৰু পৰিবহন কৰাত সহজসাধ্য হোৱা। ৪. ব্যৱহাৰৰ সময়ত কোনো ধৰণৰ পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নকৰা।

৯. সৌৰ চুলা ব্যৱহাৰৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ কি কি? এনে স্থান আছেনে য'ত সৌৰ চুলাৰ ব্যৱহাৰ সীমিত?

উত্তৰ:

• সুবিধাসমূহ:
  • ই সম্পূৰ্ণ বিনামূলীয়া আৰু অক্ষয় সৌৰশক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (ইন্ধনৰ খৰচ নাই)।
  • ইয়াৰ পৰা কোনো ধোঁৱা বা প্ৰদূষণ নহয়।
  • লাহে লাহে খাদ্য সিজাৰ বাবে খাদ্যৰ পুষ্টিগুণ সংৰক্ষিত হৈ থাকে।
• অসুবিধাসমূহ:
  • ৰাতিৰ সময়ত বা ডাৱৰীয়া দিনত সৌৰ চুলা ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি।
  • খাদ্য ৰান্ধিবলৈ বহুত বেছি সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়।
  • ইয়াৰ দ্বাৰা খাদ্য ভাজিব বা ৰুটী ছেকিব নোৱাৰি।
• সীমিত ব্যৱহাৰৰ স্থান: পৃথিৱীৰ মেৰু অঞ্চলসমূহ (য’ত সূৰ্যৰ পোহৰ অতি কম সময়ৰ বাবে বা তিৰ্যকভাৱে পৰে) আৰু যিবোৰ অঞ্চলত বছৰটোৰ সৰহভাগ সময় ডাৱৰীয়া বা বৰষুণ হৈ থাকে, তাত সৌৰ চুলাৰ ব্যৱহাৰ অতি সীমিত।

১০. পৰিৱেশৰ ওপৰত শক্তিৰ বৰ্ধিত চাহিদাৰ প্ৰভাৱ কি কি? শক্তিৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰিবৰ বাবে তুমি কি কি পদক্ষেপ লোৱাৰ পৰামৰ্শ দিবা?

উত্তৰ:

• পৰিৱেশৰ ওপৰত বৰ্ধিত চাহিদাৰ প্ৰভাৱ: ১. জীৱাশ্মজাত ইন্ধনৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰে বায়ু প্ৰদূষণ, এচিড বৰষুণ আৰু সেউজ গৃহ ক্ৰিয়া (গ্ল'বেল ৱাৰ্মিং) বৃদ্ধি কৰিছে। ২. জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণৰ বাবে বিশাল বনাঞ্চল ধ্বংস হয়, যাৰ ফলত জৈৱবৈচিত্ৰ্য আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বিনষ্ট হয়। ৩. নিউক্লীয় আৱৰ্জনা নিষ্কাসনে গুৰুতৰ স্বাস্থ্য আৰু পৰিৱেশৰ সংকট সৃষ্টি কৰে।
• শক্তিৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰাৰ পৰামৰ্শসমূহ: ১. প্ৰয়োজন নহ'লে বৈদুতিক সঁজুলি (লাইটিং, ফেন আদি) বন্ধ কৰি ৰখা। ২. ব্যক্তিগত বাহনৰ পৰিৱৰ্তে ৰাজহুৱা পৰিবহন (Public transport) বা চাইকেল ব্যৱহাৰ কৰা। ৩. কম বিদ্যুৎ খৰচ হোৱা সঁজুলি (যেনে: LED লাইট) ব্যৱহাৰ কৰা। ৪. ঘৰুৱা কামত সৌৰ শক্তি আৰু অন্যান্য নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।